نئو شومپتریسم، نگرشی نو به تحولات صنعتی
نئو شومپتریسم، نگرشی نو به تحولات صنعتی
نویسنده : دکتر نورالدین جعفری هزارانی
2024.01.16
IR6364587064880288
Researcher ID 0009-0687-7755
Dr.n.jafary@gmail.com
چکیده
نئو شومپتریسم یک روش نظری است که بر پایه ایده های جوزف شومپتر، اقتصاددان اتریشی، است. این روش تاکید بر نقش نوآوری، رقابت و تحولات ساختاری در رشد اقتصادی دارد. این روش در دهه ۱۹۸۰ در آلمان و سوئد پیدا شد و به عنوان گزینه ای برای تحلیل تغییرات اقتصاد جهان پس از جنگ سرد مطرح شد. این مقاله به معرفی اصول و مفاهیم اساسی نئو شومپتریسم، ارائه مثال هایی از کاربرد آن در تحلیل تحولات صنعتی و مقایسه آن با سایر روش های پست فوردیستی میپردازد. در نهایت، نتیجه گیری و پیشنهاداتی برای ادامه تحقیق ارائه میشود.
کلمات کلیدی: نئو شومپتریسم، نوآوری، رقابت، تحولات ساختاری، پست فوردیسم
مقدمه
نئو شومپتریسم یک روش نظری است که بر پایه ایده های جوزف شومپتر، اقتصاددان اتریشی، است. شومپتر در کتاب خود «تحلیل اقتصادی» که در سال ۱۹۱۱ منتشر شد، مفهوم نوآوری را به عنوان عامل اصلی تحولات اقتصادی معرفی کرد. او معتقد بود که نوآوری ها باعث ایجاد رقابت و تخریب سازنده میشوند، یعنی باعث حذف شرکت های قدیمی و ضعیف و جایگزینی آن ها با شرکت های جدید و قوی میشوند. این فرآیند را شومپتر «طوفان نوآوری» نامید. شومپتر همچنین تفاوت بین نوآوری و اختراع را تبیین کرد. او گفت که اختراع یک ایده یا یک محصول جدید است، اما نوآوری یک فرآیند اجتماعی و اقتصادی است که باعث تجاری سازی و گسترش اختراع میشود.
شومپتر در کتاب دیگری که در سال ۱۹۴۲ منتشر شد، «سرمایه داری، سوسیالیسم و دموکراسی»، مفهوم «دوره های تجاری طولانی» را مطرح کرد. او ادعا کرد که تحولات اقتصادی به صورت موج هایی با طول و عمق متفاوت رخ میدهند، که هر موج با یک نوآوری بنیادین شروع میشود. او پنج موج را شناسایی کرد:
- موج اول: از سال ۱۷۸۵ تا ۱۸۴۲، با نوآوری ماشین بخار
- موج دوم: از سال ۱۸۴۲ تا ۱۸۹۷، با نوآوری راه آهن و تلگراف
- موج سوم: از سال ۱۸۹۷ تا ۱۹۴۲، با نوآوری برق و خودرو
- موج چهارم: از سال ۱۹۴۲ تا ۱۹۹۰، با نوآوری پتروشیمی و هواپیما
- موج پنجم: از سال ۱۹۹۰ تا کنون، با نوآوری اطلاعات و ارتباطات
این موج ها با توجه به مدت زمان، شدت و اثرگذاری آن ها بر اقتصاد و جامعه متفاوت هستند. شومپتر معتقد بود که هر موج با یک نوآوری بنیادین شروع میشود که باعث ایجاد یک صنعت جدید و یک دوره رونق میشود. اما این رونق به مرور زمان از بین میرود و جای خود را به یک دوره افول و بحران میدهد. در این دوره، نوآوری های جدیدی ظهور میکنند که باعث شکل گیری یک موج جدید میشوند. این چرخه به صورت مداوم ادامه مییابد و باعث تحولات ساختاری در اقتصاد و جامعه میشود.
نئو شومپتریسم یک روش نظری است که بر پایه ایده های شومپتر توسعه یافته است. این روش در دهه ۱۹۸۰ در آلمان و سوئد پیدا شد و به عنوان گزینه ای برای تحلیل تغییرات اقتصاد جهان پس از جنگ سرد مطرح شد. این روش تاکید بر نقش نوآوری، رقابت و تحولات ساختاری در رشد اقتصادی دارد. این روش از چندین مفهوم اساسی استفاده میکند، که در ادامه به معرفی آن ها میپردازیم.
بدنه اصلی
مفاهیم اساسی نئو شومپتریسم عبارتند از:
- نوآوری: نوآوری به معنای ایجاد یا بهبود یک محصول، خدمت، فرآیند، سازمان یا بازار است که باعث افزایش بهره وری، کیفیت، ارزش یا سود میشود. نوآوری میتواند به صورت انقلابی یا تکاملی باشد. نوآوری انقلابی یک نوآوری بنیادین است که باعث ایجاد یک صنعت جدید یا تغییر کلی در یک صنعت قدیمی میشود. نوآوری تکاملی یک نوآوری تدریجی است که باعث بهبود یا تنوع یک محصول یا خدمت موجود میشود.
- رقابت: رقابت به معنای وجود چندین شرکت یا فعال اقتصادی است که برای جذب مشتریان، منابع، بازارها یا سود با یکدیگر رقابت میکنند. رقابت میتواند به صورت مستقیم یا غیرمستقیم باشد. رقابت مستقیم زمانی رخ میدهد که شرکت ها محصولات یا خدمات مشابه یا جایگزین را ارائه میدهند. رقابت غیرمستقیم زمانی رخ میدهد که شرکت ها محصولات یا خدمات متفاوت یا مکمل را ارائه میدهند. رقابت باعث افزایش کیفیت، کاهش قیمت، افزایش تنوع و ایجاد نوآوری میشود.
- تحولات ساختاری: تحولات ساختاری به معنای تغییرات عمیق و بنیادین در ساختار اقتصادی و اجتماعی است. تحولات ساختاری میتواند شامل تغییرات در تقاضا، تولید، توزیع، مصرف، تکنولوژی، سیاست، فرهنگ و ارزش ها باشد. تحولات ساختاری میتواند به صورت مثبت یا منفی باشد. تحولات ساختاری مثبت زمانی رخ میدهد که باعث افزایش رفاه، رشد، توسعه، تعادل و پایداری میشود. تحولات ساختاری منفی زمانی رخ میدهد که باعث کاهش رفاه، رکود، تخریب، ناهماهنگی و ناپایداری میشود.
نئو شومپتریسم یک روش نظری است که با استفاده از این مفاهیم، تحولات صنعتی را تحلیل میکند. این روش از چندین مدل و الگو استفاده میکند، که در ادامه به معرفی آن ها میپردازیم.
مدل ها و الگوهای نئو شومپتریسم عبارتند از:
- مدل شومپتر مارک دو: این مدل در سال ۱۹۸۲ توسط کریستوفر فریمن و کارلوتا پرز ارائه شد. این مدل بر اساس ایده شومپتر درباره دوره های تجاری طولانی است. این مدل پنج موج را شناسایی کرد و هر موج را با یک نوآوری بنیادین، یک پارادایم تکنولوژیک و یک رژیم نظامی و اقتصادی مرتبط کرد. این مدل همچنین فازهای مختلف هر موج را تعیین کرد، از جمله فاز نشوئی، فاز رونق، فاز بحران و فاز تغییر ساختاری. این مدل از نظریه چرخه های کوندراتیف و نظریه نظام های فنی برای توضیح پویایی هر موج استفاده میکند.
- مدل نوآوری سیستمی: این مدل در سال ۱۹۹۲ توسط بنگت آکرلوند و ژان لوندوال ارائه شد. این مدل بر اساس ایده شومپتر درباره نقش نوآوری در تحولات اقتصادی است. این مدل تاکید بر این دارد که نوآوری یک فرآیند اجتماعی و تعاملی است که در یک سیستم خاص رخ میدهد. این مدل از مفهوم سیستم نوآوری برای توصیف ساختار و عملکرد این فرآیند استفاده میکند. سیستم نوآوری شامل تمام عوامل، فعالیت ها، روابط و قوانینی است که در یک حوزه خاص به تولید، انتشار و استفاده از نوآوری مربوط میشوند. این مدل از نظریه شبکه، نظریه سیستم و نظریه تکاملی برای تحلیل سیستم نوآوری استفاده میکند.
- مدل نوآوری مبتنی بر منابع: این مدل در سال ۱۹۹۷ توسط ریچارد نلسون و سیدنی وینتر ارائه شد. این مدل بر اساس ایده شومپتر درباره نقش رقابت در تحولات اقتصادی است. این مدل تاکید بر این دارد که رقابت یک فرآیند تکاملی است که در آن شرکت ها با استفاده از منابع و توانایی های خود برای ایجاد مزیت رقابتی تلاش میکنند. این مدل از مفهوم منابع و توانایی های پویا برای توصیف چگونگی ایجاد و حفظ مزیت رقابتی استفاده میکند. منابع و توانایی های پویا شامل تمام دارایی ها، دانش ها، مهارت ها، فرآیند ها و سازمان هایی است که به شرکت امکان میدهند نوآوری را به صورت مستمر ایجاد و بهبود بخشد. این مدل از نظریه تکاملی، نظریه منابع و نظریه یادگیری برای تحلیل منابع و توانایی های پویا استفاده میکند.
مقایسه با سایر روش ها
نئو شومپتریسم یکی از روش های پست فوردیستی است که برای تحلیل تحولات صنعتی پس از دوره فوردیسم ارائه شده است. فوردیسم یک روش تولید انبوه است که بر پایه استانداردسازی، تخصصی سازی، تقسیم کار و کنترل مرکزی بنا شده است. این روش در اوایل قرن بیستم توسط هنری فورد، بنیانگذار شرکت فورد، ابداع شد و تا دهه ۱۹۷۰ مورد استفاده قرار گرفت. اما از آن زمان به بعد، این روش با چالش هایی مواجه شد، از جمله افزایش تقاضای مشتریان برای محصولات متنوع و سفارشی، افزایش رقابت بین شرکت ها برای کاهش هزینه ها و افزایش کیفیت، افزایش تغییرات در محیط تکنولوژیک و اقتصادی و افزایش نیاز به همکاری و یادگیری بین شرکت ها و سایر عوامل. این چالش ها باعث شد که شرکت ها به دنبال روش های جدیدی برای تولید و نوآوری باشند. این روش های جدید را میتوان به دو دسته تقسیم کرد: روش های پست فوردیستی و روش های ضد فوردیستی.
روش های پست فوردیستی بر پایه اصول فوردیسم هستند، اما با تغییراتی برای سازگاری با شرایط جدید. این روش ها شامل:
- فلکسیبل تولید: این روش در سال ۱۹۸۴ توسط مایکل پیورت ارائه شد. این روش بر پایه استفاده از تکنولوژی های پیشرفته، مانند ربات ها، کامپیوتر ها و سیستم های اتوماسیون، برای افزایش قابلیت تغییر و تنوع در تولید است. این روش باعث میشود که شرکت ها بتوانند با هزینه کمتر، محصولات متنوع و سفارشی را برای مشتریان خود تولید کنند. این روش به شرکت ها امکان میدهد که به سرعت به تغییرات در تقاضا و بازار واکنش نشان دهند.
- تولید همکارانه: این روش در سال ۱۹۹۰ توسط جیمز وومک و دانیل جونز ارائه شد. این روش بر پایه همکاری بین شرکت ها، تامین کنندگان، مشتریان و سایر عوامل در زنجیره تامین برای بهبود کیفیت و کاهش هزینه ها است. این روش باعث میشود که شرکت ها بتوانند از دانش و تجربه یکدیگر بهره ببرند و از اتلاف منابع و زمان جلوگیری کنند. این روش به شرکت ها امکان میدهد که به عنوان یک تیم متحد و متعهد عمل کنند.
- تولید هوشمند: این روش در سال ۲۰۱۱ توسط هنری چسبرو ارائه شد. این روش بر پایه استفاده از هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، ابر رایانه و داده بزرگ برای افزایش بهره وری، انعطاف پذیری و امنیت در تولید است. این روش باعث میشود که شرکت ها بتوانند از داده های جمع آوری شده از محصولات، فرآیندها، مشتریان و بازارها برای بهبود تصمیم گیری و نوآوری استفاده کنند. این روش به شرکت ها امکان میدهد که به عنوان یک سیستم هوشمند و یادگیرنده عمل کنند.
روش های ضد فوردیستی بر علیه اصول فوردیسم هستند و با آن ها تناقض دارند. این روش ها شامل:
- تولید چابک: این روش در سال ۱۹۸۸ توسط جان کراسبی ارائه شده...
مقاله کامل را در سیویلیکا، علم نت و سایر پایگاه های علمی بخوانید.
