• سنگ آهن (Iron Ore) از فراوان ترین سنگ های فلزات در زمین و از محبوب ترین و کاربردی ترین مواد معدنی موجود است که حدود پنج درصد پوسته زمین را تشکیل می دهد . به تعبیر دیگر سنگ آهن یکی از انواع سنگ معدن ، حاوی رگه هایی از آهن (Fe) است که در نقاط مختلف دنیا در دسترس است . در این رابطه سنگ هایی که بیش از 20 درصد آهن داشته باشند سنگ معدنی آهن نامیده می شوند . فراوانی منابع و معادن اولیه ، استحکام ، سهولت در فرآوری و ذوب ، برخورداری از قیمت مناسب از دلایل رواج استفاده از سنگ آهن است که آن را به یک کالای با ارزش در تولیدات صنعتی و رونق اقتصادی کشورها تبدیل نموده است .
• سنگ آهن ماده اولیه تولید فولاد است و 98 درصد استخراج این ماده در سطح جهان ، به منظور تولید فولاد استفاده می شود . این عنصر که به راحتی اکسیده می شود چندان محکم نیست و آلیاژ آن برای افزایش استحکام در صنعت ساختمان سازی و نظایر آن با استفاده از عناصر مختلف به ویژه نیکل و کروم تهیه می شود . از آنجا که صنایع خودروسازی و ساخت و ساز مصرف کنندگان اصلی فولاد هستند بنابراین میزان تقاضای فولاد در این صنایع بر تقاضا و قیمت سنگ آهن موثر است.
• هر چند سنگ آهن جایگزین مستقیمی ندارد اما فولاد به عنوان مصرف کننده اصلی آن جایگزین های مختلفی دارد و با فلزاتی مانند آلومینیوم به ویژه به دلیل رشد فزاینده آن در صنعت خودروسازی رقابت می کند. با این همه از آنجا که تولید آلومینیوم نیازمند مصرف بالای برق است مصرف فولاد همچنان در جهان رایج تر میباشد . نکته دیگر اینکه هر چند حجم محدودی از آهن قراضه بازیافت می شود ولی بازیافت فولاد از فلزات دیگر بیشتر است و با اینکه از بازیافت قراضه فولاد نیز تولید می شود ولی حجم آن کافی نیست.
• عمده ترین کاربردها و موارد مصرف سنگ آهن در ساخت ماشین آلات ، تجهیزات ساختمان سازی ، راه آهن ، تجهیزات مختلف صنعتی و غیره است. همچنین کاربردهای متفرقه مانند به کارگیری در تولید بتن و سیمان ، گل حفاری ، شست و شوی زغال سنگ و برخی رنگدانه ها برای آن ذکر شده است .
• از سایر کاربردهای سنگ آهن می توان به موارد زیر اشاره کرد :

1. آهن پودر شده ( استفاده از انواع خاصی از فولادها، مگنت ها، قطعات اتومبیل و کاتالیست ها )
2. آهن رادیواکتیو ( استفاده در داروسازی به عنوان عنصر ردیاب در تحقیقات بیوشیمی و فلزکاری)
3. اکسید آهن سیاه ( به عنوان رنگدانه در ترکیبات پولیش، داروسازی، فلزکاری، ساخت جوهرهای مغناطیسی و…)
4. آهن قرمز ( برای نقاشی ها، جوهر پرینت، لوازم آرایشی مانند سایه چشم، رنگ های هنری، پلاستیک ها، کود و مراحل نهایی صنعتی)

سنگ آهن برای استفاده نیازمند خالص سازی است . استخراج آهن از سنگ معدن طی فرایندهای فیزیکی و مکانیکی و شیمیایی ویژه صورت می گیرد. در عمل شیمیایی سنگ های اکسیدی آهن توسط کربن احیا و عنصر آهن آزاد می شود. برای خالص سازی ابتدا سنگ معدن باید طی چندین مرحله عملیات مانند خرد کردن ، آسیاب کردن ، سرند کردن ، شستشو ، استفاده از جدا کننده مغناطیسی یا به روش فلوتاسیون تغلیظ شود . تولید یک تن آهن در یک کوره بلند نیازمند 75.1 تن سنگ آهن ، 750 کیلو زغال سنگ و 250 کیلو سنگ آهک بوده همچنین دمای هوا در مرکز کوره 1600 درجه سانتیگراد است. برای فرآیند تولید و خالص کردن باید فرایند ذوب و احیا در کوره صورت پذیرد که روش های متفاوتی وجود دارد و کوره بلند اصیل ترین روش جداسازی آهن از سنگ آهن می باشد . ( کوره بلندکوره عمودی است که در کارخانه های ذوب فلز برای استخراج فلز به ویژه آهن از سنگ معدنی کاربرد دارد )

با استخراج سنگ آهن خام از پوسته زمین و تفکیک ناخالصی ها ، پودر تیره رنگ نقره ای – قهوه ای آهن به دست می آید.

مراحل و روش های فرآوری سنگ آهن : فرآوری سنگ آهن به این خاطر است که سنگ آهن های استخراج شده از معادن خالص نیستند و ترکیبات مضری دارند. همچنین عیار این سنگ های آهن پایین است . مراحل مختلف فرآوری سنگ آهن استفاده از آن را در فضاها و مکان های مختلف تسهیل می کند . سنگ آهن پس از فرآوری به اشکال مختلفی از جمله دانه بندی شده ، گندله و کنسانتره تبدیل می گردد و مصرف کنندگان با توجه به نیاز خود این محصول را تهیه می کنند. فرآوری این ماده با توجه به محصول تولیدی به دو دسته تقسیم می شود :

1. تولید سنگ آهن دانه بندی شده : برای تولید سنگ آهن دانه بندی شده از روش خشک و بدون آب استفاده می شود. سنگ آهن دانه بندی شده به دلیل اینکه دارای عیار پایین میباشد در سیستم احیا قابل استفاده نیست و از آن در کوره بلند بهره برداری می شود.
2. تولید کنسانتره : برای تولید سنگ آهن کنسانتره از آب استفاده می شود. از آنجا که کنسانتره تولید شده عیار مناسبی دارد در مصارف مختلف قابل بهره برداری است.

مراحل فرآوری سنگ آهن برای تولید کنسانتره عبارتند از خردکردن، آسیاب کردن، پرعیارسازی و آبگیری ،
نکته حائز اهمیت اینست که فرآوری سنگ آهن برای تولید فولاد اهمیت بسزایی دارد و در صورت فرآوری آن در بسیاری از فرآیندهای نهایی تولید فولاد و هزینه های ناشی از آن صرفه جویی می شود . همچنین کاهش هزینه تصفیه ، کاهش آلودگی و کاهش هزینه ذوب و انرژی از دیگر مزایای فرآوری سنگ آهن در این زمینه است . فرآوری سنگ آهن از منظر عرضه آن در بازار به صورت های مختلف انجام می شود و صنایع گوناگون می توانند از آن به شیوه مورد نظر خود استفاده نمایند و اشکال مختلف سنگ آهن و شیوه های ارائه آن به بازار را می توان شامل موارد زیر دانست :

1. دانه بندی شده : استفاده از این نوع سنگ آهن به دلیل خاصیت احیاپذیری پایین کاهش یافته است .
2. کلوخه : رایج ترین شیوه استفاده از سنگ آهن است که سالانه صدها میلیون تن از آن تولید می شود و در صنایع تولید آهن و فولاد مورد استفاده است .
3. گندله : گلوله های تولید شده از نرمه سنگ آهن و سایر مواد افزودنی است که ابتدا خام و سپس پخته و سخت می شود و برای احیا به روش سنتی تولید آهن در کوره بلند یا روش های متعدد احیای مستقیم به کار می رود . حدود 80 درصد گندله تولید شده در کوره بلند و حدود 20 درصد در احیای مستقیم کاربرد دارد .

در مجموع با توجه به فرآوری سنگ آهن و شیوه عرضه آنها در بازار می توان سنگ های آهن فرآوری شده و قابل ارائه را در قالب دانه بندی شده ، کلوخه ، کنسانتره و گندله تقسیم بندی کرد .

سنگ آهن نیز انواع مختلفی دارند که در مجموع قیمت آن مناسب و مقرون به صرفه است. با توجه به اینکه حداقل آهن موجود در سنگ آهن 20 درصد است هر چه مقدار آهن آنها افزایش پیدا کند ارزش بالاتری دارند بنابراین انواع سنگ آهن حداقل از دو جنبه قابل طبقه بندی است :

• انواع سنگ آهن از لحاظ شکل ظاهری شامل: دانه بندی شده، کلوخه، کنسانتره، گندله
• انواع سنگ آهن از لحاظ نوع کانی شامل: هماتیت، مگنتیت، زئولیت، لیمونیت، سیدریت

در حال حاضر با ارزش ترین سنگ آهن های موجود که میزان آهن آنها حدود 70 درصد است عبارتند از :

1. سنگ آهن مگنتیت : نوعی از سنگ آهن به رنگ سیاه است که مهم ترین ویژگی آن دارا بودن خاصیت الکترومغناطیسی است. از سنگ آهن مگنتیت به منظور تولید آهن ربا استفاده می شود . این نوع سنگ آهن هم در اکتشاف و هم در فرآوری کم هزینه تر است. ضمنا مگنتیت در آلمان، سوئد، فنلاند، رومانی، اتریش، ایتالیا، برزیل، سوئیس، استرالیا، آمریکا، هند و مصر یافت می شود.

1. سنگ آهن هماتیت: یکی از کانی های سنگ آهن است که به وسیله آب و اسید کلریک تمیز می شود و می توان از آن به عنوان رنگدانه نیز استفاده کرد. شکل ظاهری این سنگ آهن فلس دار و دانه دانه است و به رنگ قرمز قهوه ای و به صورت صدفی و فلزی است ، از ویژگی های این سنگ می توان به ضد زنگ بودن آن اشاره کرد . هماتیت بیشتر در آلمان، اتریش، ایتالیا، سوئد، انگلستان، کانادا، استرالیا، لیبریا، برزیل، روسیه و جزیره هرمز در ایران یافت می شود.

• تفاوت سنگ آهن هماتیت و مگنتیت : هر یک از انواع کانی ها ، دارای ویژگی های خاصی هستند و می توان از آنها با توجه به نیاز در موارد خاص استفاده کرد. با این وجود از آنجا که فرآوری مگنتیت در مقایسه با هماتیت آسان تر است تمایل بازار داخلی کشورمان به سنگ آهن مگنتیت است. سنگ آهن هماتیت برای فرآوری هزینه بیشتری به کارخانه های ذوب آهن تحمیل می کند و از آنجا که ذخایر مگنتیت در ایران بیشتر است تمایل چندانی برای سرمایه گذاری در فرآوری سنگ های هماتیتی در کشور وجود ندارد. هزینه بالا و کارکرد پایین پرعیارسازی به دلیل باطله زیاد و عیار کم در معادن هماتیت دار دلیل کم توجهی به هماتیت نسبت به مگنتیت است. با این همه به دلیل نیاز روز افزون کارخانه های کنسانتره فولاد به سنگ آهن ، توجه به ذخایر هماتیت نیز مهم است. همچنین از سنگ آهن سیدریت در کشورهای دارای کمبود منابع سنگ آهن در شرایط خاصی برای استحصال آهن استفاده می شود.
• عوامل موثر بر قیمت سنگ آهن : قیمت سنگ آهن در دنیا متاثر از عوامل مختلف و پارامترهای متعددی مانند قیمت فولاد ، شاخص تولید ناخالص داخلی ، قیمت نفت خام ، قیمت آلومینیوم ، قیمت طلا ، نرخ بهره بانکی ، نرخ تورم ، ارزش دلار ، ارزش سهام و میزان تولید آهن و فولاد در سایر کشورها بر قیمت جهانی سنگ آهن موثرند . در ایران در زنجیره آهن و فولاد از اوایل دهه 1380 با توجه به دولتی بودن آن قیمت گذاری دستوری متداول شد اما از اواسط این دهه و رونق صادرات به چین و فعالیت معادن خصوصی و کوچک اختلاف قیمت بازار داخلی و صادراتی مطرح و تلاش برای ترمیم فاصله قیمتی آغاز شد به گونه ای که در سال های گذشته قیمت کنسانتره از 9 درصد قیمت شمش فولاد خوزستان به 11 ، 13 و 16 درصد افزایش یافت . بطور خلاصه قیمت فولاد ، میزان عرضه و تقاضا ، نرخ دلار و شیوه قیمت گذاری شرکت های بزرگ ، از جمله شاخص های کلان موثر بر قیمت سنگ آهن در دنیا محسوب می شوند .

• عرضه و تقاضا: قیمت جهانی و وضعیت عرضه و تقاضا مهم ترین عامل موثر بر قیمت فروش سنگ آهن است. از متغیرهای تاثیرگذار روند افزایشی کم شدن عرضه و افزایش همزمان تقاضاست.
• قیمت فولاد: با توجه به اینکه سنگ آهن ماده اولیه تولید فولاد است و به دلیل جایگاه و مصرف بالای فولاد در صنایع مختلف و عرضه و تقاضای بازار ، قیمت فولاد یکی از عوامل موثر بر قیمت سنگ آهن میباشد و معمولا از طریق مذاکرات بین شرکت های معدنی بزرگ و فولاسازان تعیین می شود و نرخ این توافقات ، شاخص قیمت صنعت فولاد میباشد . همچنین از آنجا که سنگ آهن به عنوان مواد اولیه برای تولید مقاطع فولادی است هر گونه نوسان در قیمت آن روی قیمت تمام شده مقاطع فولادی از جمله قیمت میلگرد و تیرآهن موثر است . تولیدکنندگانی که مقاطع فولادی را با سنگ آهن تولید میکنند قیمت تمام شده محصولات برای آنها کمتر از تولیدکنندگانی است که از قراضهها برای تولید این محصولات استفاده میکنند.
• نرخ دلار: قیمت سنگ آهن بر اساس شاخص نرخ های بین المللی است و با دلار امریکا نشان داده می شود بنابراین نوسانات قیمت دلار بر نرخ سنگ آهن موثر است . افزایش قیمت سنگ آهن در بازار جهانی و نیز افزایش نرخ دلار در بازار ارز در ایران ، معادن کوچک و متوسط سنگ آهن کشور را که به خاطر رکود بازار داخلی و جهانی محصولات معدنی با خطر تعطیلی مواجه بودند را دوباره به چرخه تولید باز می گرداند.
• تولید و قیمت گذاری شرکت های معدنی بزرگ: تولید کننده اصلی سنگ آهن استرالیا و پس از آن چین و برزیل است. همچنین روسیه و آمریکا از تولیدکنندگان بزرگ در این عرصه محسوب می شوند. در این زمینه تولیدات استرالیا صادر می شود در حالی که چین تولید خود را مصرف می کند زیرا بزرگترین تولیدکننده فولاد جهان است و یکی از بازارهای اصلی مصرف سنگ آهن را داراست . از این رو تولید ، صادرات و قیمت گذاری کشورهای تولیدکننده در این بازار نقش بسزایی دارد. در سال های اخیر سیستم قیمت گذاری کوتاه مدت جایگزین نرخ گذاری سالانه شده و دیگر قرارداد سالانه توسط شرکت های معدنی بزرگ دنیا بسته نمی شود و بسیاری از شرکت های معدنی استرالیا و برزیل به دنبال قراردادهای کوتاه مدت هستند.
• پیش بینی قیمت سنگ آهن : بصورت کلی موجودی بنادر کشورهای صادر کننده سنگ آهن ، موجودی بنادر چین و موجودی انبارهای فولاد سازان جهان تعیین گننده قیمت سنگ آهن در نظر گرفته میشود و رشد این سه عامل قیمت سنگ آهن را کاهش می دهد . شاخص حمل دریایی ، قیمت فولاد و شاخص های اقتصادی کلان چین که رشد آنها ، قیمت سنگ آهن را افزایش می دهد از عوامل موثر بر قیمت جهانی سنگ آهن بوده است. خلاصه اینکه پارامترهای تولید ناخالص داخلی چین ، قیمت طلا و قیمت نفت به ترتیب بیشترین تاثیر و پارامترهای نرخ بهره ، نرخ تورم و ارزش دلار به ترتیب کمترین تاثیر را در بین پارامترهای ورودی بر قیمت سنگ آهن دارند.
• سنگ آهن در ایران و جهان در حال حاضر : وضعیت تولید سنگ آهن و فولاد در جهان با شتاب کمتری نسبت به ایران در حال رشد است. بر این اساس در سال 2020 به دلیل تاثیرات ناشی از کووید 19 و تعطیلی پروژه های زیر ساختی رشد تولید سنگ آهن و فولاد در بسیاری از کشورها کاهش محسوس داشته و بعضا به تعطیلی معادن منجر شده است . با این وجود یکی از دلایل رشد اقتصادی چین در حوزه زیرساختی در سال 2020 سنگ آهن بوده است . در همین زمینه کل استخراج سنگ آهن ایران در سال 98 برابر با 94.808 میلیون تن بوده و در سال 99 به 99.448 میلیون تن بوده است و از آنجا که در چشم انداز 1404 میزان تولید فولاد باید به 55 میلیون تن برسد سالانه 155.8 میلیون تن برای واحدهای کنسانتره سازی و 13.2 میلیون تن برای واحدهای دانه بندی و در مجموع 169 میلیون تن سنگ آهن مورد نیاز است.
• بر اساس پیش بینی طرح جامع فولاد کشور ، ذخایر کشف شده تنها پاسخگوی نیاز واحدهای پایین دستی تا 10 سال بعد از چشم انداز 1404 است در حالی که صنعت آهن و فولاد برای تداوم تولید 55 میلیون تن فولاد در یک دوره 20 ساله بعد از سند چشم انداز یعنی تا حدود سال 1425 به حداقل 1.5 میلیارد تن ذخیره قطعی جدید سنگ آهن نیاز دارد. از آنجا که سنگ آهن طی یک دهه از بازار مبهم با قراردادهای سالانه به یک کالای مالی جهانی و یک محرک اقتصادی و زیربنایی تبدیل شده و افزایش تولید آن به بالندگی و رشد صنایع فولادی کشور کمک می کند و موجب توسعه صادرات و رونق اقتصادی خواهد شد .
• ارزش افزوده سرمایه گذاری در بخش معادن ، فاصله نرخ سنگ آهن در داخل با نرخ جهانی تقریبا بیش از دو برابر است و این فاصله نسبتا بالا علاقمندی به سرمایه گذاری را به شدت کاهش داده است و احتمالا کمبود مواد اولیه بالادستی دامن همه را در چند سال آینده می گیرد. رشد سرمایه گذاری در بخش معدن منجر به سودآوری در صنعت فولاد کشور و تامین نیاز مواد اولیه این صنعت خواهد بود .
• عوارض صادراتی 30 درصدی برای گندله و 40 درصدی برای کنسانتره که حدود 5-6 سال قبل وضع شده ، علاقه به سرمایه گذاری در حوزه فراوری و تولید محصول با ارزش افزوده بالا بویژه در بخش کنسانتره سازی را به شدت کاهش داده و طبیعتا مشکل اساسی کمبود کنسانتره که امروز با آن دست و پنجه نرم می کنیم نتیجه چنین اقداماتی است چرا که این کمبود در واقع در حوزه سنگ آهن به وجود آمده و باعث فرار سرمایه ها از این بخش شده است.
• در سال جاری گندله سازان با کسری حدود 3 میلیون تنی خوراک رو به رو هستند
• فعالیت معدنی یک فعالیت دیربازده بوده که با ریسک فراوانی نیز در حوزه اکتشاف همراه است. همین علتی است برای عدم توجه سرمایه گذاران به این بخش تا جایی که شرایط کمبود ذخایر سنگ آهن در حال حاضر به وجود آمده است.
• با توجه به توسعه و ادغام عمودی (Merging) معدن های بزرگ و توجه به تولید فولاد برای کاهش علاقه مندی معدنی ها به تولید فولاد و توجه سرمایه گذاران به بخش معدن طبیعتا محصولات بالادستی نظیر کنسانتره و سنگ آهن به قیمت های واقعی تر و نزدیک به فروش میرسند .
• فاصله نرخ سنگ آهن در داخل با نرخ جهانی بیش از دو برابر است .
• تیک صادراتی باعث شده تا برخی از مشتقات مانند سنگ آهن و کنسانتره هماتیت که مصرفی در داخل و در فرآیند تولید گندله کشور ندارند ، دچار مشکل صادراتی شوند و برخی از تولید کنندگان باید ماه ها منتظر این تیک صادراتی باشند.
• در صورت واقعی شدن قیمت ها ، فعالیت معادن کوچک و هماتیتی اقتصادی می شوند و 5 تا 6 سال آینده ، پدیده کمبود مواد معدنی به تاخیر می افتد تا بتوانیم از منابع خارج از کشور کمبودها را تامین کنیم . لذا شفاف سازی و واقعی شدن قیمت ها نه فقط به سود معدنکاران بلکه به سود شرکت های فولادی ها نیز خواهد بود .
• با اشاره به روی کار آمدن برخی واحدهای گندله سازی نظیر سه چاهون ، قطعا کشور در سال آینده واردکننده کنسانتره خواهد بود زیرا با در مدار تولید قرار گرفتن گندله سازی سه چاهون به ظرفیت اسمی 5 میلیون تن و نیز گندله سازی گهر زمین به ظرفیت 5 میلیون تن ، عملا 10 میلیون تن کنسانتره به بازار تزریق نخواهد شد و حتی با روی کار آمدن برخی واحدهای کنسانتره سازی باز هم کمبود 6 تا 8 میلیون تنی کنسانتره حس خواهد شد. از این رو یا باید ظرفیت واحدهای گندله سازی و احیا برخی فولادسازان کاهش یابد و یا باید کنسانتره را به قیمت حدودی 200 دلار تحویل بندرعباس وارد کشور کنیم ، به این ترتیب واقعی سازی قیمت کنسانتره با عرضه در بورس کالا بهترین رویداد در حمایت از زنجیره تولید فولاد است.
• با وجود آنکه تاثیر این رویداد بر ارزش سهام و سودآوری فولادی ها ناچیز خواهد بود چراکه اکثر شرکت های فولادی با واسطه یا بدون واسطه سهامدار شرکت های معدنی نیز میباشند ، اما افزایش ارزش شرکت های معدنی در بازار سرمایه با اصلاح قیمت کنسانتره به چند دلیل رقم خواهد خورد . اول آنکه درآمد و حاشیه سود شرکت های معدنی را بالا می برد ، دوم آنکه شرکت های معدنی قادر خواهند بود در داخل و خارج از کشور سرمایه گذاری های مجدد کنند ، سوم آنکه شرکت های معدنی می توانند استخراج را گسترش داده و معدنکاری زیرزمینی را مطرح و توسعه دهند . بدون شک سود این اتفاق ها به پایداری شرکت های فولادی می انجامد.
• شهرداری ها در برخی از شهرها با خرید معادن به درآمد پایدار رسیده اند و اعتبارات لازم برای پروژه های عمرانی را به دست می آورند ، برخی از بانک ها نیز با خرید شرکت های معدنی ، به درآمد پایدار دست یافته اند .
• خرید معدن سنگ آهن راهگشای تأمین اعتبار پروژه های عمرانی و شهری خواهد بود و در صورتی که معدن سنگ آهنی به بهره برداری برسد تا شعاع 50 کیلومتری حق برداشت از معدن دیگری وجود ندارد و سایر مراکز و نهادها باید مواد مورد نیاز خود را از این معدن خریداری کنند .
• سنگ آهن در ایران برای سرمایهگذاری مزایای بیشماری دارد که هم توجیه اقتصادی بالایی دارد و هم میتواند نجاتدهنده اقتصاد ایران به حساب بیاید. هم در اکتشاف و هم در فراوری مواد معدنی حلقههای مفقوده زیادی برای سرمایه گذاری وجود دارد.
• معادن به عنوان یکی از مهمترین بخشهای توسعه اقتصادی هر کشوری ، پتانسیلهای بالایی در ارز آوری و اشتغالزایی ایجاد میکنند ، همچنین درخصوص ایران کارشناسان جملگی راه رهایی از اقتصاد تک محصولی را بهرهگیری از ظرفیتهای معدنی کشور میدانند . استخراج مواد معدنی بخشی است که اگرچه میزان قابل توجهی در سال تولید دارد اما همچنان ظرفیتهای بسیار زیادی را برای سرمایهگذاری در اختیار سرمایهگذاران گذاشته است. تولیدات معادن هم میتواند در بخش مصرف داخلی و هم بخش صادرات در شرایط سخت اقتصادی کشور کمک بسزایی به عمل بیاورد. همچنین با افزایش بهرهبرداری معادن بسیاری از مناطق محروم در کشور رونق میگیرند ، مضاف بر آن از مهاجرت افراد به کلان شهرها نیز جلوگیری میشود.
• سنگ آهن ماده اولیه و ماده خام صنعت فولاد است و در واقع معادن سنگ آهن ، بالا دست صنایع فولاد به حساب میآیند و با توجه به اینکه رشد اقتصاد در کشور به میزان مصرف سرانه فولاد بستگی دارد ، پس وابستگی بسیار زیادی بین توسعه معادن سنگ آهن و توسعه اقتصادی کشور وجود دارد ، بهگونهای که اگر بخواهیم توسعه اقتصادی در کشور داشته باشیم باید میزان صنایع فولاد را افزایش دهیم که ماده اولیه این صنایع همان سنگ آهن است که از معادن استخراج میشود.
• سنگ آهن در ایران برای سرمایهگذاری مزایای بیشماری دارد که هم توجیه اقتصادی بالایی دارد و هم میتواند نجاتدهنده اقتصاد ایران به حساب بیاید . از جمله این مزایا که قابلیت سرمایه گذاری را افزایش میدهد کیفیت معادن سنگ آهن ایران نسبت به بسیاری از کشورهای آسیایی مانند اندونزی، هندوستان و کشورهای اطراف است ، همچنین میزان ذخایر بالا یکی دیگر از مزیتهای سرمایهگذاری به شمار میآید.
• یکی از نقصهایی که میتوان در این حوزه به آن اشاره کرد مشکل نیروی انسانی متخصص است . در واقع اگرچه نیروی انسانی در ایران هزینه ارزانی دارد اما در بحث کمی و کیفی مزیتی در این کار از حیث نیروی انسانی نداریم و اغلب نیروهای انسانی این بخش بهرهوری پایینی دارند. بعبارتی دانش فنی مناسب در این حوزه وجود ندارد و باید با افزایش سطح علمی و دانش فنی کارگزاران این بخش ، به توسعه معادن سنگ آهن در کشور کمک کنیم .
• توجه دولت به عنوان متولی اصلی و حامی سرمایهگذاران به این بخش یکی دیگر از مزیتهای سرمایهگذاری است . در واقع امروزه سرانه مصرف کشور حدود 250 کیلو است که طبق چشمانداز 1404 این سرانه به حدود 350 کیلو در سال خواهد رسید و همچنین میزان صادرات سنگ آهن از میزان حدود 20 میلیون تن افزایش می یابد و برای هر دو مورد فوق نیاز است تا افزایش تولید داشته باشیم ، از این رو دولت برنامه خود را روی حمایت و کمک به سرمایهگذاران داخلی و خارجی گذاشته است که این هم یکی دیگر از مزایای این سرمایهگذاری به حساب میآید.
• حلقههای تکمیل زنجیره فولاد از معدن تا کارخانههای فولاد و تولید مصنوعات فولادی با هم همراه و همگون نیستند و تناسب کافی در این حلقه وجود ندارد ، به گونهای که وقتی سنگ آهن در دسترس داریم کنسانتره کافی تولید نمیشود و وقتی کنسانتره داریم گندله کافی نداریم و در نهایت میتوان گفت تعداد بسیار کمی تولیدکننده گندله داریم و همین مسئله موجب میشود شما هرچقدر سنگ آهن تولید کنید تبدیل به شمش نشود چون ماده اولیه شمش گندله است و همچنین در این بین حلقههای مفقوده بیشماری وجود دارد که موجب شده بازار سنگ آهن با حداکثر توانایی و حداکثر سودآوری خود فعالیت نکند.
• سودآورترین بخشهای معدنی دو بخش هستند ، این دو بخش «اکتشاف» و «فرآوری» به شمار میآیند ، اکتشاف در بخش سنگهای معدنی توجیه اقتصادی به شدت بالایی هم برای بخشخصوصی و هم بخش دولتی به همراه خواهد داشت بهگونهای که ما حدود 2٫08 میلیارد تن سنگ آهن داریم ، درصورتیکه یک سرمایهگذاری کلان در قسمت اکتشافات صورت پذیرد قطعا این مقدار به 5 میلیارد تن خواهد رسید . همچنین در بخش فرآوری نیز ، ظرفیتهای فراوانی برای سرمایهگذاری داریم که ارزش افزوده محصول را بشدت افزایش میدهد .
• سرمایهگذاری در معادن سنگآهن یک سرمایهگذاری کلان است و اگر تولیدکنندهای بخواهد تولید معقول و سودآوری بالایی داشته باشد نیاز است تا حداکثر تولید را داشته باشد ، واحدهای کوچک کمک زیادی نه به اقتصاد کشور و نه به سرمایهگذار نمیکنند ، از این رو نیاز به سرمایههای کلان داریم ، میتوان گفت شانس تشکیل شرکتهای خصوصی بزرگ که صاحب سرمایههای کلان باشند و بتوانند حرکتهای بزرگ در راستای توسعه معادن سنگ آهن بردارند در کشور بسیار کم است و نیاز به مشارکت کشورهای خارجی و یا مشارکت هلدینگ های بزرگ سرمایه گذاری در این بخش حس میشود ، ضمن اینکه سرمایهگذار خارجی دانش فنی و ماشینآلات پیشرفتهای را با خود به همراه میآورد که میتواند به مجموع به بحث معادن کمک زیادی بکند . استخراج سنگ آهن در ایران شاید به 15 سال هم نرسد اما برخی کشورها دهها سال است که بر روی مقوله معادن مطالعه و اقدام میکنند و از نظر علمی و فنی به میزان قابل ملاحظه ای از ایران جلوتر هستند. مهندس باتجربه خارجی میداند که از چه ماشینآلات و روشی استفاده کند تا نهایت بهرهوری با کمترین حجم باطله را داشته باشد . بخش معدن در حال گذر از سنتی به صنعتی است و شاید حدود یک دهه طول بکشد که معادن ما صنعتی شوند و از دانش علمی و فنی دنیا بهره بگیرند. همچنین بسیاری از زیرساختها در کشور وجود ندارد و توسعه این زیرساختها از عهده بخشخصوصی و یا مجموعه های کوچک داخلی برنمیآید و نیاز است از مهندسان خارجی با علم و تکنولوژی معدنی و یا هلدینگ های سرمایه گذاری بهره بگیریم.
• حدود 160 پروانه معدنی فعال در کشور داریم که شاید تعداد معدنهای استاندارد با میزان تولید بالا به 10 معدن هم نرسد . معدنی میتواند توجیه اقتصادی داشته باشد که ذخیره سالانه حداقل 5 میلیون تن را داشته باشد و برای امور اکتشاف ، استخراج و تجهیزات این چنین معدنی حدود یکصد میلیارد ریال سرمایه اولیه در فاز اول نیاز داریم و حدود پنجاه میلیارد ریال هم صرف ماشینآلات مانند بولدوزر ، لودر ، کامیون ، بیل مکانیکی ، ساندوار ، بابکت و غیره میشود تا بتوانیم یک معدن با سطح استاندارد بین المللی را راهاندازی نماییم . برای معدنی با مقیاس گفته شده حدود 30 نفر بهصورت مستقیم در معدن مشغول به کار میشوند و چیزی حدود 200 نفر هم بصورت غیرمستقیم با کار درگیر شده و مشغول به کار خواهند بود . البته در بحث فرآوری این شرایط و مبالغ بسیار متفاوت است .
• درخصوص مجوزهای لازم برای راهاندازی یک معدن استخراج سنگ آهن یک پروسه چند وجهی باید طی شود ، برای گرفتن پروانه فعالیتهای معدنی با تشکیل پروندهای در وزارت صنعت و معدن ، درخواست خود را برای راهاندازی واحد معدنی ثبت میکنیم که تأیید این مرحله حدود چهار تا شش ماه طول میکشد تا پروانه اکتشاف صادر شود ، سپس تا اخذ گواهی کسب هم حدود شش ماه تا یک سال طول میکشد و در نهایت سه ماه بعد پروانه بهره برداری صادر میشود که مجموعا حدود دو سال طول میکشد تا بتوانیم فعالیت خود را آغاز کنیم . در این بین نیاز به تأییدیه ارگانهایی مانند میراثفرهنگی، منابع طبیعی و سازمان محیطزیست خواهیم داشت. بنابراین خرید معدنی که مراحل فوق را طی کرده توجیه اقتصادی دارد .
• در استانهای کرمان و آذربایجان شرقی تنوع بالا و میزان ذخیره بالای مواد معدنی را داریم ، در استان یزد تناژ بالا مزیت نسبی است ، در سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی به خاطر بکر و دست نخورده بودن این مناطق فرصتهای زیادی برای سرمایهگذاری وجود دارد . همچنین استان کردستان و استانهای غربی کشور هم در دو قسمت مزیت دارند ، یکی کیفیت بالای مواد معدنی و دیگری ذخایر خیلی به هم نزدیک هستند و میتوان بهصورت مجتمع چند معدن را در کنار هم راهاندازی کرد.
• حضور مشارکتی در معادن از اهمیت ویژه ای برخوردار است ، برخی از معادن در کشور هستند که از تمام ظرفیت خود بهره نمیبرند و با سرمایهگذاری در این بخش میتوانیم با افزایش ماشینآلات ، نیروی انسانی و همچنین دانش علمی و عملی خود میزان تولید معدن را افزایش داده و مجموعه را سودآورتر کند.
• در بخش سرمایه در گردش ، از آنجاییکه هزینه های مربوط به عملیات آتشباری و ناریه ، به فاکتورهایی نظیر محل معدن نسبت به صنایع دفاعی و نظامی کشور ( تامین کننده آمورت ، چاشنی و مواد ناریه ) ، شرایط اورهال یا تولید کارخانجات صنایع دفاعی ، هزینه های اسکورت و حمل و نقل و نگهبانی انبار ناریه و ........ وابسته است ، مبلغ برآوردی بصورت تجربی ذکر گردیده که صحیح نیز میباشد . احتمال تغییر قیمت مواد ناریه و پیمانکار مربوطه مطابق قوانین و بخشنامه های صادره میباشد که این قیمت های پایه نشات گرفته از میزان انفجار در معدن ، تعداد نیروی انسانی و سهمیه معدن مربوطه بابت اقلام ناریه میباشد . از طرفی هزینه های نیروی انسانی نیز اصولا عدد ثابتی نمیباشد و دارای درصدی واریانس خواهد بود .
• حقوق دولتی هر معدن ، با توجه به ماده معدنی و عیار آن ، وسعت محدوده و فاکتورهای دیگری بصورت مشخص توسط اداره صنایع معدنی محاسبه و به خریدار معدن ابلاغ میگردد .