معادن و صنایع معدنی

بخش معادن و صنایع معدنی ایران از مزیتها و ظرفیتهای بالقوه قابل توجهی برای کمک به رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال در اقتصاد ایران برخوردار است. با توجه به وجود ذخایر گسترده معدنی و با در نظر گرفتن پیوندهای بسیار قوی و طولانی میان فعالیتهای معدنی با طیف وسیعی از صنایع و خدمات کشوری، توسعه معادن و صنایع معدنی میتواند سهم تعیینکنندهای در رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال ایفا کرده و همانطور که در برنامه توسعه ششم نیز تاکید شده است، این بخش را به یکی از پیشرانهای اصلی رشد اقتصادی تبدیل کند.

از طرفی میزان اشتغال در معادن و صنایع معدنی بر اساس تحقیقات صورت گرفته در سال 1399 بیش از 660 هزار نفر برآورد شده است. چشماندازها برای کسانی که امروز وارد این عرصه میشوند روشن است، زیرا تخمین زده میشود هر شغل در معادن فلزی 2.8 شغل اضافی در سایر نقاط اقتصاد و در معادن غیر فلزی نیز 2.5 شغل اضافی ایجاد میکند. اما در خصوص اقتصاد معدن ابتدا به سه آمار در خصوص اقتصاد معدنی میپردازیم، تفسیر گروه توسعه صنایع و معادن از این آمار به عنوان جمعبندی بحث «جایگاه معادن در اقتصاد ایران» خواهد بود:

در 10 ماهه اول سال 1400 میزان صادرات بخش معدن و صنایع معدنی از نظر ارزش 84 درصد و از نظر وزنی 9 درصد رشد داشته است. این افزایش بیشتر به دلیل افزایش قیمت مواد بوده است. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران تحت عنوان «نرخ رشد اقتصادی شش ماه اول 1400» سهم بخش معادن از محصول ناخالص داخلی، نسبت به شش ماهه اول سال 1399 از 2 درصد به 1 درصد کاهش پیدا کرده است. بررسی آمار اعلام شده از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت در 8 ماهه اول سال 1400 نشاندهنده وضعیت نامساعد تولید محصولات معدنی است. بطوریکه از میان محصولات منتخب معدنی 58.3 درصد محصولات افت تولید داشتهاند و محصولاتی هم که رشد تولید را ثبت کردند، رشدی کمتر از 25 درصد داشتهاند که این امر نشاندهنده آن است که تولید معدنیها در مدت زمان مورد بررسی افت قابل توجهی داشته است.

در خصوص آمار ارائه شده، میتوان نتیجه گرفت پتاسیل رشد در بخش معادن و صنایع معدنی بسیار بالا است. بازار مواد معدنی بازار رو به رشد بوده، کما اینکه 9 درصد افزایش وزنی صادرات منجر به 84 درصد آورده بیشتر شده است. اما برای رشد و رسیدن بخش معادن به جایگاه واقعی خود در اقتصاد ایران باید به واقعیات نگاه کرد، واقعیت سهم تنها 1 درصدی معادن از محصول ناخالص داخلی است و ما باید به دنبال واکاوی دلایل افت 58.3 درصدی تولیدات منتخب معدنی مطابق آمار 8 ماهه اول سال 1400 باشیم.

وضعیت معادن در جهان

نمودار تولید جهانی مواد معدنی از سالهای 1984 - 2019 توسط گروه های مواد معدنی (بدون مواد معدنی ساختمانی، در میلیون متر تن)

نمودار تولید قاره ای مواد معدنی از سالهای 1984 - 2019 توسط گروه های مواد معدنی (بدون مواد معدنی ساختمانی، در میلیون متر تن)

شناخت مزیتهای نسبی مناطق مختلف و ایجاد زیرساختها جهت هدایت صحیح سرمایهها و منابع برای تولید ثروت و ارزش افزوده یکی از وظایف اصلی سیاستگذاران هر کشور از جمله ایران میباشد که جز در سایه شناخت دقیق پتانسیلهای نقاط مختلف کشور در عرصههای گوناگون محقق نمیشود. ذخایر معدنی از جمله پتانسیلهای موجود در ایران میباشد که با تنوع بالا در عرصههای گوناگون جغرافیایی کشور گسترده شدهاند؛ به طوری که ایران در حال حاضر با داشتن بیش از 68 نوع ماده معدنی (غیرنفتی)، جزء 10 کشور اول دنیا در کانیهای فلزی و غیرفلزی است.

پتانسیلهای بالای بخش معدن در ایران موجب شده است که این بخش جزء اولویتها قرار گرفته و بر اساس ماده 2 قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، به عنوان یکی از موضوعات محوری کشور مطرح گردد. به کارگیری ظرفیتهای بالقوه این بخش میتواند افزایش درآمد ملی را به دنبال داشته و در کاهش وابستگی کشور به درآمدهای نفتی موثر باشد. همچنین با توجه به این که معادن، تامینکننده مواد اولیه مورد نیاز بسیاری از صنایع میباشند، وابستگی صنایع کشور به واردات مواد اولیه کاهش یافته و گامی در جهت خودکفایی صنعت کشور برداشته میشود.

از این رو گروه توسعه صنایع و معادن شهر بر طبق رسالت تعریف نموده خود از گذشته و برنامه ریزی فعالیت های 3 ساله آتی در نظر دارد تا ضمن ورود و فعالیت در این حوزه، بتواند در اقتصاد کشور منحصر به مشارکت در افزایش درآمد ملی و رشد اقتصادی بتواند سهم قابل توجهی در ایجاد فرصتهای شغلی و کاهش بیکاری و فقر در کشور داشته باشد و سرمایه گذاری و فعالیت در حوزه معادن را با کمک بازیگران اصلی این حوزه تقویت و کندوکاش نماید که در جدول زیر مواد معدنی موجود در ایران به تفکیک سالهای اخیر و میزان برآورد آنها ذکر شده است.

مواد معدنی موجود در ایران بر طبق اطلاعات سازمان جهانی

نمودار بخش SWOT معادن و صنایع معدنی